Zadrzewienia śródpolne - zielone żyły krajobrazu

Sep 14

5 min read

Wstęp

Idąc przygotowaną ścieżką trekkingową przechodzimy przez rów biegnący wzdłuż pola, wokół którego rosną krzewy i drzewa – to jeden z wielu przykładów pasów lub kęp zieleni pośród pól. Nazywamy to zadrzewieniem śródpolnym - jednym z najbardziej niedocenianych, a zarazem najskuteczniejszych elementów krajobrazu rolniczego. Na tablicy przy ścieżce zmieściliśmy tylko skrót tej historii. W tym artykule przeczytasz pełniejszą wersję, a jeśli Cię ten temat zainteresuje to polecamy skorzystać z linków do materiałów źródłowych na dole strony i jeszcze bardziej poszerzyć wiedzę.

Czym właściwie są zadrzewienia śródpolne?

Zadrzewienia śródpolne to niewielkie skupiska drzew i krzewów rosnące poza lasem, w otoczeniu pól, łąk i pastwisk. Przyjmują różne formy: pasy wiatrochronne, remizy śródpolne (małe „wysepki” zieleni pośród pól), zadrzewione miedze, aleje przydrożne oraz pojedyncze, samotnie stojące drzewa. Sto lat temu polskie pola były nimi wręcz usiane. Ich intensywna likwidacja przypadła na okres powojenny i PRL, kiedy w ramach komasacji gruntów i mechanizacji rolnictwa duże, jednolite pola uznano za bardziej funkcjonalne dla ciężkiego sprzętu rolniczego. Dziś, pomimo wiedzy o znaczeniu tych elementów na bioróżnorodność, nadal istnieje pokusa, by „zabierać” naturze te elementy, przycinać i orać ziemię jak najbliżej rosnących drzew.

Wyróżniamy trzy podstawowe rodzaje zadrzewień śródpolnych: kępowe, pasowe oraz aleja.

Wielkopolska szkoła zadrzewień: dziedzictwo generała Chłapowskiego

Region Wielkopolski ma w tej dziedzinie wyjątkową tradycję. W latach 20. XIX wieku generał Dezydery Chłapowski, uznawany dziś za prekursora nowoczesnego i ekologicznego rolnictwa w Polsce, wprowadził na swoim liczącym ok. 10 tys. ha majątku pod Turwią rozległy, przemyślany system pasów, rzędów i kęp zadrzewień. Miał on chronić pola przed wiatrem i przesuszaniem gleby. Realnie przyczynił się do wzrostu plonów w jego gospodarstwie. System ten przetrwał próbę czasu na tyle dobrze, że w 1992 roku wokół Turwi utworzono Park Krajobrazowy im. gen. Dezyderego Chłapowskiego, a prowadzona tam od dekad stacja badawcza Instytutu Środowiska Rolniczego i Leśnego PAN w Poznaniu jest dziś jednym z najlepiej przebadanych miejsc tego typu w Europie. To właśnie stamtąd pochodzi znaczna część danych liczbowych przywołanych w tym artykule.

Naturalna klimatyzacja: jak drzewa łagodzą pogodę na polu

Najbardziej namacalny efekt zadrzewień to zmiana mikroklimatu w ich sąsiedztwie. Pas drzew działa jak bariera spowalniająca wiatr. Badania wskazują na redukcję jego prędkości nawet o 30–50%. Ma to znaczenie praktyczne: ogranicza wyleganie zbóż, zmniejsza erozję wietrzną i chroni glebę przed przesuszeniem. Skutki mikroklimatyczne sięgają w głąb pola na odległość 20–25-krotności wysokości zadrzewienia.

Przy drzewach kilkunastometrowych daje to zasięg nawet 300–350 metrów. Po stronie zawietrznej wzrasta ilość porannej rosy (nawet o 80%), a parowanie wody z gleby spada o ok. 25%. Te korzystniejsze warunki przekładają się na plony: w pasie pola o szerokości 150–200 m od zadrzewienia notowano ich wzrost o 5–10%, co potwierdzały już powojenne badania nad ziemniakami, jęczmieniem, a w suchych latach także żytem. Świadomość tego efektu nie jest nowa, ponieważ już w XV wieku szkocki parlament zalecał sadzenie pasów leśnych jako ochronę przed wiatrem wysuszającym gleby.

Zadrzewienia jako gąbka i filtr krajobrazu

Drzewa mają znacznie głębszy system korzeniowy niż rośliny uprawne, dzięki czemu poprawiają strukturę gleby i zwiększają zatrzymywanie wody opadowej, ograniczając jednocześnie spływ powierzchniowy i erozję. Paradoksalnie, drzewa transpirują (czynne parowanie wody nadziemnych części roślin) więcej wody niż okoliczne łąki (o ok. 22%) i pola uprawne (o ok. 34%) - a mimo to zadrzewienia pomagają utrzymać wyższy i bardziej stabilny poziom wód gruntowych w skali krajobrazu, bo ograniczają szybki spływ i parowanie z odkrytej gleby, a ich systemy korzeniowe działają jak naturalne bariery filtrujące.

Efekt filtracyjny jest wyjątkowo dobrze udokumentowany: w wodach gruntowych pod zadrzewieniami notuje się spadek stężenia azotanów nawet o ok. 97% oraz spadek stężenia fosforanów o ok. 25% w porównaniu z polami uprawnymi. Zadrzewienia działają jak naturalne filtry biogeochemiczne, zatrzymując nadmiar azotu i fosforu, zanim trafią one do cieków wodnych i jezior.

Żywe korytarze: bioróżnorodność, jakiej nie widać z drogi

W rozdrobnionym krajobrazie rolniczym zadrzewienia śródpolne pełnią funkcję „żywych korytarzy” i łączą ze sobą większe fragmenty siedlisk (lasy, łąki, tereny podmokłe). Same w sobie są bogatym siedliskiem. Dane z Parku Krajobrazowego im. gen. Chłapowskiego w Wielkopolsce robią wrażenie: naukowcy z Instytutu Środowiska Rolniczego i Leśnego PAN naliczyli tam 100 gatunków ptaków lęgowych (ok. 40% całej lęgowej awifauny Polski), 32 gatunki ssaków lądowych i 11 gatunków nietoperzy, a zagęszczenie par lęgowych ptaków w samych zadrzewieniach sięga 181–226 par na 10 hektarów.

Wśród bezkręgowców naliczono 35 gatunków motyli (ok. 20% gatunków występujących w Polsce - nawet 5–10 razy więcej niż na sąsiednich polach) oraz 179 gatunków pająków (22% gatunków krajowych, w tym 7 zagrożonych). W strefach buforowych liczba taksonów bezkręgowców sięga 26–29, wobec mniej niż 20 na przylegających polach. Nie brakuje też zapylaczy: w rejonie Poznania stwierdzono 62 gatunki dzikich pszczół, a w okolicy Turwi 53 gatunki - nawet do 56% wszystkich gatunków pszczół żyjących w badanym regionie. Nawet grzyby pokazują tę różnicę: w całym parku krajobrazowym naliczono 761 gatunków grzybów, wobec zaledwie 16 na polach uprawnych.

Naturalna ochrona przed szkodnikami

Zwierzęta zamieszkujące zadrzewienia to często naturalni wrogowie szkodników upraw. Ropuchy, sowy i myszołowy polują na gryzonie i owady, a same zadrzewienia stanowią miejsce bytowania drapieżnych i pasożytniczych owadów, w tym gatunków ograniczających populację stonki ziemniaczanej. To realna, bezpłatna „usługa ekosystemowa”: im więcej takich naturalnych sprzymierzeńców w krajobrazie, tym mniejsza presja szkodników i mniejsza potrzeba sięgania po środki ochrony roślin.

Węgiel, klimat i przyszłość zadrzewień

Zadrzewienia śródpolne mają też znaczenie klimatyczne w skali globalnej. Mogą gromadzić w drewnie i glebie do 20 ton dwutlenku węgla na hektar rocznie. W ramach Nowej Strategii Leśnej UE do 2030 roku Unia Europejska planuje zasadzić co najmniej 3 miliardy dodatkowych drzew. W Polsce odtwarzanie zadrzewień śródpolnych wspiera dziś Plan Strategiczny dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027, w ramach którego rolnicy mogą uzyskać dofinansowanie zakładania zadrzewień w wysokości 10–18 tys. zł za hektar oraz premię pielęgnacyjną w wysokości ok. 2,5 tys. zł/ha rocznie przez kolejne lata. To odwrócenie trendu sprzed kilkudziesięciu lat i dowód, że wartość zadrzewień została na nowo doceniona, także w polityce rolnej.

Co dzieje się, gdy krajobraz traci zadrzewienia?

Skalę problemu dobrze pokazuje przykład z amerykańskiego stanu Wisconsin: w ciągu 120 lat (1831–1950) powierzchnia lasów i zadrzewień w badanym regionie zmniejszyła się aż 30-krotnie - z 9000 do 300 hektarów, a jeden duży, spójny kompleks leśny rozpadł się na 55 małych, odizolowanych „wysp” w morzu pól uprawnych. Sam proces przekształcania tych terenów, jak i jego konsekwencje przyrodnicze zostały uznane za tak ważne problemy, że poświęcono im szereg publikacji.

Odizolowane od siebie płaty zieleni tracą wiele swoich funkcji: trudniej nimi migrować zwierzętom, słabiej działają jako korytarze ekologiczne, a ich wpływ na mikroklimat i wodę słabnie. To ostrzeżenie, ale i argument za tym, dlaczego warto odtwarzać sieć zadrzewień, a nie tylko chronić pojedyncze, przypadkowo ocalałe drzewa.

Co możemy zrobić?

Wchodząc na ścieżkę trekkingową, którą dla Was przygotowaliśmy, idziemy 100m odcinkiem rowu, pełniącego również funkcję zadrzewienia śródpolnego. Warto pamiętać, że to nie przypadkowa zieleń, tylko infrastruktura przyrodnicza chroniąca glebę, wodę, klimat i różnorodność biologiczną naszej okolicy. Dokładnie tak, jak zaplanował to niemal 200 lat temu gen. Chłapowski kilkadziesiąt kilometrów stąd. Jeśli jesteś rolnikiem lub właścicielem gruntu w okolicy, o dopłatach na zakładanie zadrzewień śródpolnych możesz dowiedzieć się w lokalnym Ośrodku Doradztwa Rolniczego. Jeśli po prostu spacerujesz - wystarczy, że rozejrzysz się uważniej a zobaczysz i poczujesz piękno tego miejsca i mikroklimat który tworzy szczególnie w gorące letnie dni.

Bibliografia

[1] Karg J. (2003), „Zadrzewienia śródpolne, strefy buforowe i miedze”, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Biblioteczka Krajowego Programu Rolnośrodowiskowego, Warszawa. https://bagna.pl/images/artykuly_gfx/zadrzew.pdf

[2] Kujawa K., Kujawa A., Oleszczuk M., Sobczyk D. (2019), „Nieocenione zadrzewienia śródpolne”, Magazyn Polskiej Akademii Nauk, nr 3–4/59–60/2019, Instytut Środowiska Rolniczego i Leśnego PAN w Poznaniu. https://journals.pan.pl/Content/114848/PDF/9_Las_Nieocenione.pdf

[3] „Rola zadrzewień śródpolnych w krajobrazie rolniczym” (przegląd badań, w tym: Fleming 1983; Kutera 1956; Ryszkowski i Karg 1976; Kamiński 1967; Dąbrowska-Prot 1987), Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych (RCIN). https://rcin.org.pl/Content/207813/PDF/WA058_152407_P3259-33_Eko-Pol-B.pdf

[4] Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, „Zadrzewienia śródpolne”, portal Gov.pl. https://www.gov.pl/web/rolnictwo/zadrzewienia-srodpolne1

[5] Wielkopolski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Poznaniu, „Zadrzewienia – nie tylko element krajobrazu”. https://www.wodr.poznan.pl/doradztwo/srodowisko/zadrzewienia-nie-tylko-element-krajobrazu

[6] One More Tree Foundation, „Zadrzewienia śródpolne – zapomniani strażnicy polskich pól, klimatu i bioróżnorodności”. https://one-more-tree.org/pl/zadrzewienia-srodpolne-zapomniani-straznicy-polskich-pol-klimatu-i-bioroznorodnosci/

[7] „Zadrzewienia śródpolne generała Chłapowskiego”, portal Wśród Pól – Święto Drzewa. https://wsrodpol.swietodrzewa.pl/zadrzewienia-srodpolne-generala-chlapowskiego/